Czym jest prędkość krytyczna? Definicja, wzór, przykład
Definicja
Prędkość krytyczna to nachylenie prostej łączącej dystans i czas Twoich najlepszych wysiłków trwających od około 2 do 20 minut, czyli najwyższa prędkość, przy której organizm wciąż osiąga stan równowagi.
Nanieś na wykres swoje najlepsze wyniki z przedziału od kilku do około dwudziestu minut, z dystansem w funkcji czasu, a punkty ułożą się prawie na prostej. Jej nachylenie to Twoja prędkość krytyczna (ang. critical speed, CS): prędkość, którą dokładasz metr po metrze za każdą dodatkową sekundę wysiłku. Prosta nie zaczyna się w zerze. Przecina oś dystansu nieco powyżej, w punkcie zwanym D′ (D prim): to stały zapas dystansu, który możesz pokonać szybciej niż prędkość krytyczna, zanim musisz zwolnić.
Pomysł pochodzi od Monoda i Scherrera (1965), którzy opisali go dla pracy wykonywanej przez grupę mięśni pod nazwą mocy krytycznej. Przenosi się na bieganie, jeśli zamiast mocy wstawić prędkość, a zamiast pracy dystans. Fizjologicznie prędkość krytyczna to granica między wysiłkami, w których pobór tlenu i mleczan stabilizują się na stałym poziomie, a wysiłkami, w których rosną aż do przerwania (Poole i wsp., 2016). Leży blisko, a nawet nieco powyżej maksymalnego stanu równowagi mleczanowej, który próbuje oszacować próg mleczanowy.
Jak liczy się prędkość krytyczną
d = D′ + CS × t
- d = dystans najlepszego wysiłku (m), t = jego czas trwania (s)
- CS = prędkość krytyczna (m/s), D′ = dystans powyżej CS (m)
- Powyżej CS: czas do wyczerpania t = D′ / (v − CS)
Mając dwa maksymalne wysiłki, wyznaczysz prostą ręcznie. Przy trzech lub więcej dopasowujesz ją metodą najmniejszych kwadratów, a rozrzut punktów wokół prostej mówi, na ile można ufać nachyleniu. Wysiłki powinny trwać mniej więcej od 2 do 20 minut: krótsze opierają się na cechach sprinterskich, których model nie opisuje, dłuższe wprowadzają zmęczenie i kwestię żywienia.
Przykład z liczbami
Biegacz ma cztery świeże rekordy: 1000 m w 3:10 (190 s), 2000 m w 6:55 (415 s), 3000 m w 10:30 (630 s) i 5000 m w 18:00 (1080 s).
- Dopasowanie dystansu do czasu daje nachylenie 4,50 m/s: prędkość krytyczna to 16,2 km/h, czyli 3:42 na km.
- Punkt przecięcia to D′ ≈ 145 m.
- Przy czterech punktach 95-procentowy przedział ufności nachylenia wynosi ±0,11 m/s, więc prędkość krytyczna leży gdzieś między 3:37 a 3:48 na km.
- W tempie 3:20 na km (5,0 m/s) D′ kończy się po 145 / (5,0 − 4,50) ≈ 290 s, czyli po około 1450 m. Model przewiduje 1500 m w mniej więcej 5:01.
Zwróć uwagę, że tempo na 5 km (3:36 na km) jest szybsze od prędkości krytycznej. Tak powinno być: każdy bieg na tyle krótki, że kończy się przed wyczerpaniem D′, biegnie się powyżej niej.
Jak wykorzystać ją w treningu
Prędkość krytyczna dzieli Twoje tempa na dwa światy. Poniżej niej zmęczenie narasta powoli, a ograniczeniem są głównie czas i paliwo. Powyżej każdy metr ponad linią jest pobierany z D′, a gdy D′ się skończy, zwalniasz, cokolwiek podpowiada motywacja.
- Interwały powyżej CS: 5 × 1000 m w tempie 3:30 na km (4,76 m/s) dla biegacza z przykładu. Każdy odcinek to 1000 − 4,50 × 210 ≈ 55 m powyżej prędkości krytycznej, około 38 % D′. Przerwy odnawiają część zapasu, ale nie całość, dlatego ostatnie powtórzenia są cięższe (Jones i Vanhatalo, 2017).
- Praca tuż poniżej CS: 3 × 10' w tempie 3:48 do 3:52 na km. Ciężko, ale stan równowagi się utrzymuje.
- Rozkład tempa w zawodach: zacznij 5 km szybciej niż CS, a zużyjesz D′ za wcześnie. Rozłóż go na cały dystans, a skończysz szybciej.
Smyth i Muniz-Pumares (2020) pokazali, że prędkość krytyczną da się oszacować z surowych danych treningowych amatorów przygotowujących się do maratonu, bez osobnych testów, i że wiąże się ona z ich czasami w maratonie. Statystyki OpenAthlete robią to samo w widoku Możliwości: dopasowują prostą do Twoich najlepszych wysiłków od 2 do 20 minut (co najmniej trzech), pokazują 95-procentowy przedział i w ten sam sposób liczą moc krytyczną na rowerze. Na stronie funkcji znajdziesz, co jeszcze jest liczone z Twojej historii.
Ograniczenia
Rekordy z treningów to nie testy maksymalne. Jeśli Twój najlepszy wynik na 3000 m padł na spokojniejszym biegu tempowym, dopasowana prędkość będzie niższa od rzeczywistej: wynik pokazuje co najwyżej to, co pokazują Twoje wysiłki. Wysiłki skupione wokół podobnego czasu trwania dają szeroki przedział, a rekord GPS ustanowiony z górki albo z wiatrem w plecy podnosi prostą. Model nic też nie mówi o długich startach. Prędkość krytyczna to nie tempo, które utrzymasz godzinami, a maraton biegnie się wyraźnie poniżej niej, na poziomie zależnym bardziej od wytrzymałości i żywienia niż od samej prostej. Do tego łącz ją z narzędziami opartymi na wynikach startowych, takimi jak kalkulator czasu na zawody czy tabele temp, a krótki koniec krzywej zostaw dla VMA.
Źródła
- Monod H, Scherrer J (1965). The work capacity of a synergic muscular group. Ergonomics 8(3): 329–338. doi.org/10.1080/00140136508930810
- Jones AM, Vanhatalo A, Burnley M, Morton RH, Poole DC (2010). Critical power: implications for determination of V̇O2max and exercise tolerance. Medicine & Science in Sports & Exercise 42(10): 1876–1890. doi.org/10.1249/MSS.0b013e3181d9cf7f
- Poole DC, Burnley M, Vanhatalo A, Rossiter HB, Jones AM (2016). Critical power: an important fatigue threshold in exercise physiology. Medicine & Science in Sports & Exercise 48(11): 2320–2334. doi.org/10.1249/MSS.0000000000000939
- Jones AM, Vanhatalo A (2017). The ‘critical power’ concept: applications to sports performance with a focus on intermittent high-intensity exercise. Sports Medicine 47(Suppl 1): 65–78. doi.org/10.1007/s40279-017-0688-0
- Smyth B, Muniz-Pumares D (2020). Calculation of critical speed from raw training data in recreational marathon runners. Medicine & Science in Sports & Exercise 52(12): 2637–2645. doi.org/10.1249/MSS.0000000000002412